मानव जीवनको यात्रा बाल्यकालबाट सुरु भएर किशोरावस्था, युवावस्था, प्रौढावस्था हुँदै बुढेसकालमा पुगेर अन्त्य हुन्छ। यो क्रम प्रकृतिको नियम हो जसलाई कसैले टार्न सक्दैन। बुढेसकाल मानिसको जीवनको अन्तिम चरण हो, जहाँ शरीर शिथिल हुन्छ, तर अनुभवले भरिन्छ। यो चरणमा मानिसले जीवनको सार बुझ्न सक्छ, तर समाज र परिवारबाट पाएको व्यवहारले यो जीवनकाल सुखद वा दुःखद बन्न सक्छ।
नेपालजस्तो परम्परागत समाजमा बुढेसकाल कहिल्यै सम्मान र सल्लाहको केन्द्र रहँदै आएको थियो। तर आधुनिकताको प्रवाहले गर्दा वृद्धहरू पछिल्लो पुस्ताबाट टाढा र उपेक्षित हुँदै गइरहेका छन्।
बुढेसकालको पहिचान
सामान्यतया ६० वर्ष नाघेपछि मानिस वृद्ध वर्गमा पर्छ। शारीरिक दृष्टिले बुढेसकालमा मान्छेको दृष्टि धमिलो, हिँडडुल ढिलो, जोर्नी दुख्ने, स्मरणशक्ति कमजोर हुनेजस्ता परिवर्तन देखिन्छन्। मानसिक रूपमा पनि उनीहरूमा आत्मबलको ह्रास, एक्लोपन, चिन्ता, निराशा बढ्ने अवस्था देखिन्छ।
तर बुढेसकाललाई केवल कमजोरी र शिथिलताको रूपमा मात्र बुझ्नु गलत हो। यो त जीवनको अनुभव, परिपक्वता र गहिरो समझको समय हो, जहाँ मानिसले संसारलाई फरक ढंगले हेर्न सक्छ।
बुढेसकालको सामाजिक अवस्था
नेपालमा पहिले संयुक्त परिवारको प्रचलन थियो। वृद्धहरू परिवारका अगुवा, सल्लाहकार र शिक्षादाता थिए। तर अहिले संयुक्त परिवार सानो परिवारमा रुपान्तरण हुँदै जाँदा वृद्धहरू एक्लो हुँदै गएका छन्।
छोराछोरीको पढाइ, रोजगारी वा बसाइँसराइको कारण वृद्धहरू घरमा एक्लै बस्न बाध्य छन्। कतिपय वृद्ध आमा–बुबालाई वृद्धाश्रममा राखिएको समाचारहरू आम सुनिन्छ। बृद्धाश्रमको संख्या बढ्नु वृद्धको उपेक्षा र सामाजिक संरचनाको विफलताको सूचक हो।
आर्थिक अवस्था
अहिले पनि नेपालमा धेरै वृद्धहरू आर्थिक रूपमा आश्रित छन्। उनीहरूको आर्जनशक्ति सकिएको हुन्छ, तर खर्च घटेको हुँदैन। सरकारले प्रदान गर्ने सामाजिक सुरक्षा भत्ता थोरै छ। अधिकांश वृद्धले आफ्नो जीवनकालमा कुनै पेन्सन योजना वा बचत योजना अपनाएका हुँदैनन्।
आर्थिक रूपमा अशक्त वृद्धले स्वास्थ्य उपचार, दैनिक आवश्यकता र आश्रयको लागि अरूमाथि निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता छ। यो अवस्था वृद्धहरूको आत्मसम्मानमा ठेस पुर्याउँछ।
स्वास्थ्य अवस्था
बुढेसकालमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती स्वास्थ्य हो। धेरै वृद्धहरू मधुमेह, रक्तचाप, हड्डीको समस्या, आँखाको समस्या, मुटुरोग, स्मरणशक्ति कमजोर हुने रोग, मानसिक तनाब आदिको सिकार हुन्छन्।
नेपालमा वृद्धको लागि छुट्टै स्वास्थ्य कार्यक्रम, वृद्ध–मैत्री अस्पताल वा अस्पतालमा प्राथमिकतासहितको सेवा अझै सशक्त रूपमा कार्यान्वयन भएको छैन। ग्रामीण क्षेत्रमा वृद्धहरूको अवस्था झन् खराब छ।
मानसिक र भावनात्मक अवस्था
अकेलोपन, सामाजिक उपेक्षा, परिवारबाट अलग्गिएको अनुभव, तथा छोराछोरीको अवहेलनाले वृद्धहरूमा चिन्ता, तनाव र निराशा बढ्दछ। कतिपय वृद्धहरूमा आत्महत्याको प्रवृत्ति समेत देखिन्छ।
वृद्धलाई साथ, संवाद र मनोबलको खाँचो हुन्छ। जीवनभर काम गरेर बसेका वृद्धलाई यदि अन्तिम चरणमा पनि आदर, स्नेह र सम्मान नपाइयो भने त्यो सामाजिक कमजोरी हो।
वृद्धको ज्ञान र अनुभव
वृद्धहरूले जीवनका धेरै आरोह-अवरोह पार गरेका हुन्छन्। तिनको अनुभवले समाज, परिवार र नयाँ पुस्तालाई मार्गदर्शन दिन सक्छ।
हाम्रा हजुरबुबा–हजुरआमाहरूले गाउँघरका कथा, परम्परा, संस्कृति, कृषि ज्ञान, लोकगीत, संस्कार र जीवनशैली हस्तान्तरण गर्दै आएका छन्। यदि हामीले तिनको सल्लाह, ज्ञान र योगदानलाई बेवास्ता ग¥यौं भने, हाम्रो सामाजिक जरा नै कमजोर हुन्छ।
राज्यको भूमिका
नेपालको संविधानले वृद्ध नागरिकको हक सुनिश्चित गरेको छ। वरिष्ठ नागरिक ऐन २०६३ अनुसार ६० वर्ष नाघेका नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिने, वृद्ध मैत्री सेवा प्रदान गर्ने व्यवस्था गरिएको छ।
तर व्यवहारमा यी नीति र कार्यक्रमहरू कागजमा सीमित भएका छन्। वृद्धको लागि आश्रयस्थल, स्वास्थ्य सेवा, मानसिक परामर्श केन्द्र, सार्वजनिक यातायातमा छुट, सामाजिक संलग्नता कार्यक्रम अझै पनि न्यून छन्।
सुधारका उपायहरू
१. वृद्ध–मैत्री नीति: सरकारले वृद्धहरूको आवश्यकता पहिचान गरेर स्वास्थ्य, आश्रय, आर्थिक सुरक्षा, सामाजिक सहभागितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
२. सामाजिक सचेतना: परिवार र समाजमा वृद्धलाई सम्मान, स्नेह र संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने शिक्षा विद्यालयस्तरबाटै सुरु हुनुपर्छ।
३. वृद्ध केन्द्र: स्थानीय तहमा वृद्ध मिलन केन्द्र, मानसिक परामर्श सेवा, सामूहिक भजन, योग अभ्यासजस्ता क्रियाकलाप प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
४. पारिवारिक उत्तरदायित्व: छोराछोरीले आफ्ना वृद्ध आमाबुबालाई सम्मान र सेवा गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ।
५. प्राविधिक पहुँच: वृद्धलाई मोबाइल, इन्टरनेटजस्ता प्रविधिमा पहुँच पुर्याएर तिनलाई नयाँ समाजसँग जोड्ने पहल हुनुपर्छ।
निष्कर्ष
बुढेसकाल जीवनको अन्तिम तर अत्यन्त महत्त्वपूर्ण चरण हो। यो जीवनको असल अनुभव केलाउने, आफन्तसँग समय बिताउने, आत्मसमीक्षा गर्ने, र आफ्नो जीवन अनुभव भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने समय हो।
हामी सबै बुढेसकालमा पुग्नेछौं। आजको वृद्ध हाम्रो हाम्रा हिजोका र हाम्रा भोलिका सन्दर्भ हुन्। उनीहरूको सेवा, सम्मान र सुरक्षामा हामीले देखाएको सद्भाव नै हाम्रो भविष्य सुरक्षित बनाउने बाटो हो।
यसैले बुढेसकाललाई बोझ होइन, बरदान ठानौं। वृद्धलाई दया होइन, गरिमा दिऔं। हाम्रा वृद्ध हाँसून, बाँचून, र सम्मानित जीवन जिउन् — यही हाम्रो सभ्यताको कसी हो।
