नेपालको बैंकिङ क्षेत्रले पछिल्ला वर्षहरूमा प्रविधिको तीव्र विकासका साथ ठूला फड्को मारिरहेको छ । डिजिटल बैंकिङको प्रयोगसँगै ग्राहकलाई सहज, छिटो, र प्रभावकारी सेवा दिन सम्भव भएको छ । तर, यससँगै डिजिटल सुरक्षाका चुनौतीहरू गम्भीर रूपमा देखा परेका छन् । बैंकिङ प्रणालीमा साइबर हमलाको जोखिम, ग्राहकको व्यक्तिगत डाटा चोरी, र अन्य डिजिटल अपराधका कारण यस क्षेत्रमा व्यापक सुधारको आवश्यकता छ ।
डिजिटल बैंकिङ प्रणालीले ग्राहकलाई सजिलो प्रदान गरे पनि यसले साइबर हमलाको ढोका खुला गरेको छ । ह्याकरहरूले मालवेयर, फिशिंग, र र्यान्समवेयर जस्ता प्रविधिहरू प्रयोग गरेर बैंक तथा ग्राहकको गोप्य जानकारी चोर्ने गरेका छन्। बैंकिङ प्रणालीमा गरिने साइबर आक्रमणले ग्राहकको बचत जोखिममा पार्नुका साथै बैंकहरूको प्रतिष्ठामा आँच पुर्याउँछ ।
बैंकिङ प्रणालीमा व्यक्तिगत र वित्तीय जानकारीको सुरक्षा एउटा महत्त्वपूर्ण विषय हो । कमजोर सुरक्षा प्रणाली भएका बैंकहरूमा ग्राहकको डाटाबेसमा पहुँच पाउने घटना बढ्दै गइरहेका छन्। डाटा चोरीले ग्राहकलाई आर्थिक र भावनात्मक रूपमा क्षति पुर्याउँछ, जुन बैंकप्रतिको विश्वासलाई कमजोर बनाउँछ ।
नेपालका धेरै बैंकहरूमा बलियो साइबर सुरक्षा संरचना अभाव देखिन्छ । डिजिटल भुक्तानी प्रणाली, जस्तै मोबाइल बैंकिङ, ई वालेट, र क्यूआर कोड भुक्तानी, जति सहज छन्, त्यति नै जोखिमपूर्ण पनि छन्। कमजोर पासवर्ड, अपर्याप्त एन्क्रिप्सन प्रणाली, र अद्यावधिक नगरिएका सफ्टवेयरहरूले जोखिम झनै बढाउँछन् ।
नेपालमा साइबर सुरक्षा विज्ञहरूको संख्या कम छ । बैंकिङ प्रणालीमा आवश्यक पर्ने विशेषज्ञ जनशक्तिको अभावका कारण डिजिटल सुरक्षा चुनौतीको प्रभावकारी समाधान खोज्न गाह्रो भएको छ । यसले साइबर सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याउँछ ।
डिजिटल बैंकिङ सुरक्षाको लागि प्रभावकारी कानूनी संरचना हुनु अनिवार्य छ । नेपालमा साइबर सुरक्षासम्बन्धी कानूनी ढाँचा सीमित छ, जसले अपराधीहरूलाई सजाय दिन कठिन बनाउँछ । ठगीका घटनामा ग्राहकलाई क्षतिपूर्ति दिने स्पष्ट प्रक्रिया पनि छैन ।
नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा डिजिटल सुरक्षाका चुनौतीलाई समाधान गर्न केही उपायहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ । बैंकहरूले अत्याधुनिक साइबर सुरक्षा प्रविधि जस्तै एन्क्रिप्सन, फायरवाल, र एआइ प्रणालीको उपयोग गर्नुपर्छ । ग्राहक र बैंक कर्मचारीलाई डिजिटल सुरक्षासम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। बैंकहरूले आफ्ना प्रणालीहरूको परीक्षण र मूल्याङ्कन नियमित रूपमा गर्नुपर्छ। साइबर सुरक्षाका लागि ठोस कानूनी व्यवस्था र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन गरिनुपर्छ । ग्राहकलाई बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्न, संदिग्ध लिंकमा नथिच्न र आफ्ना गोप्य जानकारी गोप्य राख्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ ।
डिजिटल बैंकिङले नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा ठूलो सुधार ल्याएको भए पनि यससँगै साइबर सुरक्षाका चुनौतीहरू पनि बढेका छन् । यी चुनौतीहरूको सामना गर्न बैंकहरू, ग्राहक र सरकारबीच सहकार्य अपरिहार्य छ । डिजिटल सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राख्दै आवश्यक कदम चालिएमा मात्रै बैंकिङ प्रणालीमाथि ग्राहकको विश्वास कायम गर्न सकिन्छ । यसले बैंकिङ क्षेत्रको दीर्घकालीन स्थिरता र प्रगतिको सुनिश्चितता प्रदान गर्नेछ ।
